Middeleeuwse dwangburchten van West-Friesland en Alkmaar

[Home][Kaart][Introductie][English ][Burchten/kastelen chronologie][Overige objecten][Artikelen][Pre-Hollandse periode][Gegevens- en bronnen]

[Terug naar inhoud artikelen]      [Home]

Diverse artikelen met betrekking tot de West-Friese dwangburchten en kastelen

Zes vragen over het kasteel van Hoogwoud

1. Hoe weten we dat er een middeleeuws kasteel heeft gestaan in Hoogwoud?

• Er is een pentekening uit de 18e eeuw van het Huis Hoogwoud, die naar een ouder voorbeeld gemaakt zal zijn. Op de tekening is duidelijk een kasteelachtig bouwwerk te zien, met torens en een gracht er omheen.
• Er was een 'heer van Hoogwoud'. De eerste heer, Eduard, was een halfbroer van Jacoba van Beieren. Later woonden hier leden van het belangrijke adellijke geslacht van Van Egmond.
• Er is in middeleeuwse oorkondeteksten een vermelding van een 'begraven hofstad', waarop het Huis Hoogwoud stond. Een begraven hofstad is een erf met een gracht er omheen. Alleen de adel mocht een gracht om zijn huis graven. 'Huis' was het normale middeleeuwse woord voor kasteel, zoals het Huis te Muiden, waarmee men het Muiderslot bedoelde.
• Het land rondom het Huis Hoogwoud heette de 'Hofweide', een gebruikelijke term voor land dat bij een middeleeuws kasteel lag.
• Aan het Huis Hoogwoud waren in 1472, of al eerder, leenmannen verbonden. Dit was een zogenaamde 'leenkamer'. De leenmannen waren dienstbaar (bijvoorbeeld met paard en harnas) aan de heer van Hoogwoud en werden door hem in bescherming genomen. Het hebben van een leenkamer was uitsluitend een voorrecht van adel en ridderschap.

Het Huys Hoogwoud op een prentbriefkaart uit ca. 1915 door P. Jonker. De originele pentekening, genoemd in de tekst, bevindt zich bij de gemeente Opmeer. (Hoogwoud, collectie Bernd Ooijevaar)

2. Wie woonden in dat kasteel en hoe belangrijk waren zij?

• Hoogwoud was in 1429 aan Eduard van Holland in leen gegeven als een hoge heerlijkheid. Deze Eduard was ridder en bastaardzoon van graaf Willem VI van Holland en halfbroer van Jacoba van Beieren.
• Zijn oudste zoon Anton (1442-1486) behoorde in 1476 tot de twaalf grote leenmannen in Holland (vergelijkbaar met bijvoorbeeld Van Wassenaar, Van Brederode en Van Nassau).
  Hij nam met enkele eigen (leen)mannen deel aan een veldtocht en belegering in Frankrijk.
  In deze tijd behoorde Hoogwoud tot de zes hoge heerlijkheden in Holland met de grootste opbrengst.
• In 1504 werd het bezit in Hoogwoud overgedragen aan Johan, graaf van Egmond. In 1607 werd het door Lamoraal van Egmond weer verkocht

3. Wanneer is het kasteel gebouwd en wanneer is het weer verdwenen?

• Het lijkt het meest waarschijnlijk dat de eerste heer van Hoogwoud, Eduard, het kasteel niet lang na 1429 heeft laten bouwen.
• Kort vóór 1600 bestond het kasteel nog, want toen werd het nog vermeld. In 1637 was er echter al een herenhuis in het dorp, de opvolger van het kasteel. Dit betekent dat het kasteel dus ergens rond het jaar 1600 moet zijn verdwenen (mogelijk vanwege de verkoop in 1607).
• Ter vervanging van het kasteel was het in het dorp een herenhuis gebouwd op de Heerlijkheidshofstede. Dit werd tussen 1710 en 1741 al weer gesloopt. Toen er later fundamenten van werden gevonden, dacht men dat het de resten van het kasteel waren.

4. Was het Huis Hoogwoud wel een echt kasteel of alleen maar een soort herenhuis?

• De pentekening van het Huis Hoogwoud, die naar een ouder voorbeeld moet zijn vervaardigd, vertoont een duidelijk kasteelachtig gebouw, met brede gracht en hoge gesloten muren, torens, kantelen, poortgebouw en ophaalbrug. Hoewel de afbeelding in detail niet betrouwbaar hoeft te zijn, val wel vast te stellen dat het kasteel van Hoogwoud overeenkomsten vertoonde met kastelen in de omgeving, zoals die van Schagen en Purmerend.
• Het Huis blijkt in de 15e eeuw een 'begraven hofstad' te zijn, een term die uitsluitend werd gebruikt voor kastelen en kasteelachtige gebouwen.
• Er waren Hofweiden en er was een leenkamer verbonden aan het Huis Hoogwoud, duidelijke aanwijzingen voor een echt kasteel.
• Zowel de heren van Hoogwoud als die van Egmond behoorden tot de belangrijkste adel van Holland. Zij zullen zeker geen genoegen hebben genomen met minder dan een kasteel.

5. Hoe weten we waar het kasteel gestaan moet hebben?

• Uit oude oorkondeteksten weten we dat het land tussen de Herenweg en de Koningspade ten noorden van het dorp in handen was van de heer van Hoogwoud. De landen daarvan die bij de Herenweg lagen heetten de 'Hofweiden', zodat het kasteel hier ergens moet hebben gelegen.
• In de 16e eeuw werd de 'Hofweide' door de schout gehuurd van de heren van Egmond.
  Ook een akte uit 1699 werde de 'Hofweide' vermeld ten noorden van het dorp aan de Herenweg. Aan de hand van het kadaster kon vervolgens precies worden bepaald waar de Hofweide had gelegen. Op een oude luchtfoto ui 1939 zijn interessante sporen te zien in de omgeving van de Hofweide. Al deze gegevens wijzern erop dat het oorspronkelijke Huis Hoogwoud op de Hofweid stond.

6. Hoe kunnen we onderzoeken of het kasteel daar werkelijk stond en of er nog iets van in de bodem bewaard is gebleven?

• Om de ondergrondse resten van het kasteel op te zoeken hoeven we het kasteel niet op te graven. Tegenwoordig zijn er andere methoden om te onderzoeken wat er in de bodem aanwezig is. Dit kan door middel van het verrichten van grondboringen. Maar ook kunnen kasteelresten vaak goed worden opgespoord door middel van 'weerstandsmetingen'. Het resultaat hiervan geeft een beetje het effect alsof je met een radar in de grond kijkt: door verschillen in de bodemstructuur kan vaak goed worden vastgesteld waar vroeger de grachten lagen en waar funderingen in de grond zitten.
• Als wordt aangetoond dat op de verwachte plek resten van zware funderingen en brede grachten in de bodem aanwezig zijn, mogen we aannemen dat het kasteel daar inderdaad heeft gestaan.