Blokhuizen in West-Friesland en Alkmaar

Door Ben Dijkhuis en Bernd Ooijevaar (maart 2007, 4e rev. 28 juli 2010)


Inleiding

Een voorbeeld van een blokhuis naar oorspronkelijk concept, opgetrokken uit houten boomstammen.
In het kader van de dwangburchten en andere kastelen van West-Friesland kunnen bijzondere verdedingswerken, de zgn. blokhuizen niet ontbreken.

Blokhuizen dateren uit de late middeleeuwen tot en met de 17e eeuw en waren algemeen bekend in West-Europa. Aanvankelijk van hout, maar later ook van bakstenen opgetrokken versterkte bouwobjecten, dienden zij als militair steunpunt. Voorzien van personeel, waren ze vaak een onderdeel van een vesting of een ander zeer beveiligd terrein met andere bouwwerken (barakken, een molen, kapel etc.). Veelal lagen ze geïsoleerd en dienden dan, gelegen aan een verbindingsweg, slechts als wachthuis of verdedigingspost.

De houten blokhuizen waren gebouwd met grote balken: aan twee zijden afgevlakte boomstammen en voorzien van schietgaten. Meestal was een blokhuis, als klein verdedigingswerk, dus een eenvoudig bouwwerk, maar kon in latere perioden zelfs het uiterlijk hebben van een kasteelachtige fortificatie.

Kaart van Stavoren. Uitsnede van een blad met vier stadsplattegronden door Braun en Hogenberg (1640-1750). Op het noordelijke gedeelte ziet u de plattegrond van het blokhuis. Het kan worden beschouwd als een tussenvorm van de middeleeuwse vierkante kastelen en de latere 17e eeuws vestingwerken. Soortgelijke kasteelachtige blokhuizen stonden ook in Harlingen en Starum.
(Sneek, Fries Scheepvaart Museum, I-061)
Blokhuis van Leeuwarden. Uitsnede van een tekening van H. Wensel (1783). In 1499 bouwde de Hertog van Saksen en heerser van Friesland een fort in Leeuwarden. Het woongedeelte hiervan heette het blokhuis. In 1580 kreeg dit kasteelachtige gebouw, dat was omringd met water, een bestemming als gevangenis, dat de basis vormde voor het huidige Huis van Bewaring 'De Blokhuispoort'.
(Beeldbank Leeuwarden)

Etymologie

De naam blokhuis komt voort uit het middelnederlandse woord 'bloc-huus' (balkenhuis), een uit balken getimmerd huis. 'Bloc-huus' verbasterde in de 14e eeuw, naar het Picardisch-Waalse woord 'blocus', doch behield daarbij dezelfde betekenis.
Uit 'blocus' is het Franse werkwoord 'bloquer' afgeleid, dat sedert de 16e eeuw bekend staat in de betekenis van 'met een fort voorzien'. Het Nederlandse werkwoord 'blokkeren' en het zelfstandig naamwoord 'blokkade' (sinds de 18e eeuw) zijn hiervan ontleend.
(Bron: Nederlands etymologisch woordenboek, (Lit. 35, J. de Vries))

Blokhuizen in de poëzie

De Blokhuizen op den Amstel gebouwd en weder afgebroken, gezien vanuit zuidelijke richting. Tussen de blokhuizen in, ziet men op de achtergrond de molen 'De Joffer' en rechts de 'Zuiderkerkstoren". Uitsnede van een prent van Jacobus Buys (18e-eeuw).
(Stadsarchief van Amsterdam: 010097004746)
Een gedicht, geschreven door Joost van den Vondel (1587-1679) is getiteld: 'Aen de Blokhuizen van Amsterdam' (Hekeldichten, 1646).

Verklaring (Wagenaar):
‘Bedugt, dat zyne Hoogheid, die misnoegd bleef op de stad, bewoogen mogt worden, om ras, wederom, te onderneemen, 't gene hem nu mislukt was, begon men de stad te versterken en werden er o.a. twee sterke houten blokhuizen gestigt op den Amstel, die nogtans den vrijen loop van 't water te zeer belemmerden, en, hierom, in 't jaar 1654 wederom geslegt werden’.
(Bron: Digitale bibliotheek voor de Nederlandse Letteren)

Vermeldingen van blokhuizen in West-Friesland en Alkmaar

West-Friesland kent heden ten dage geen blokhuizen meer, maar uit historische bronnen blijkt, dat ze er wel degelijk hebben gestaan. Hieronder een volgt een overzicht.


Noten:
1. Th. Velius; Chronijck van de stadt van Hoorn, daerin des zelven begin, opcomen, en gedenckweerdige gheschiedenissen tot op den tegenwoordigen iaere van 1604 int corte verhandelt en beschreven werden. Alles uyt verscheyden schriften by een versamelt, en in drie boexkens verdeelt door D.D.V. (1604)
2. Maximiliaan I van Habsburg (graaf van Holland van 1482-1493)

Geraadpleegde bronnen en literatuur:
(Lit. 9, E.H.P. Cordfunke)
(Lit. 35, J. de Vries)
(Lit. 72, J.C. Kort)
(Lit. 95, P. Schuurman)
(Lit. 102, Th. Velius)
(Lit. 119, Noord-Hollands Archief)
(Lit. 120, Noord-Hollands Archief)
(Lit. 121, A. Ufkes)
Grote Oosthoek Encyclopedie; 1976; Oosthoek's Uitgeversmaatschappij BV, Utrecht; item: blokhuis

Www:
-Erfgoed Blokhuispoort Leeuwarden
-M. Tettero; Gaspard de Robles met garnizoen in Losser, (Onderdeel van de website: Genealogie Tettero); 1999-2006.
-Digitale bibliotheek voor de Nederlandse Letteren
-J. Blaeu, Tonneel der Steden. (Onderdeel van de website: Historic Maps of Dutch Cartographers); 2001
-Regionaal Archief Alkmaar; Inventaris stadsarchief Alkmaar 1254-1815, deel 2. Regestenlijst 1254-1810
-J. Spanjaard; Blokhuizen van de Lemmer

[Naar boven]    [Home]
(Onderstaande link breekt aktieve frames!)
[Huidige pagina]