Fragmenten uit de Rijmkroniek van Holland met betrekking tot de dwangburchten van West-Friesland.

door Melis Stoke

Indeling naar: (Lit. 43, W.G. Brill)

Derde Boek, verzen 1465-1598
1465 "..xii hondert vijftich ende vier mede,
Dat voer Valenchine, de stede,
Coninc Willam dus was comen,
Sinen swagher te groten vromen
Ende sijnre suster kinder na.
1470 Dus ghevielt, als ic versta.
Onghegoet waren si bleven,
Hadt de coninc niet bedreven.
Nochtan sijn somighe Henewiere,
Als si int lant comen hiere,
Segghen si: Hollant moet versinken.
De willen qualike dat bedinken,
Dat de van Hollant haren here
Brochten in so groter ere.
Binnen deen dat de coninc lach
1480 Vor Valenchine op enen dach,
Quam hem bootscap openbare,
Dat hem een zone ghebore ware
Van siere vrouwen, sinen wive,
De oir soude zijn na sinen live.
De coninc verblide sere
Ende dankets Gode onsen here.
De sticken worden doe beweven,
Als hier voren staet bescreven,
Ende quam thuis op enen dach
1490 Aldaer sijn vrouwe van kinde lach.
Doe dede hi dopen sinen zone:
Florens was gheheten degone,
Daer men of mach horen tellen
Ende vertrecken ende voerspellen
Wonder ende jamer groot,
Dat ghesciede van siere doot,
Als ghi hier na sult verstaen.
De concinc Willam heeft ghedaen
Feeste, als hem selven dochte
1500 Dat hi met eren doen mochte,
Ende bleef ene wile in rusten daer,
In weet, hoe langhe niet vorwaer,
Ende ick en can niet al gheraken
Te vertreckene zine zaken.
Tenen tiden ghinc hi te rade,
Wat hi best vortane dade.
Men riet hem al sonder sparen
Dat hi opwaert soude varen
Ende dwinghen an hem wel dat rike
1510 Ende besittent moghenendelike:
So mocht hi dan ontfaen te lone
Van Romen de keyserlike crone:
Dat waer hem eerlike harde sere.
Doe pensede selve de grote here:
Soudic varen in vreemden landen
Ende dwinghen tote minen handen
De lieden, ende mijns selfs lant
Soude bliven buten miere hant.
Die dat doet, hi moete riesen,
1520 Sprac hi, want hier sijn de Vriesen,
De woenen in dit westerende
Ende mi toehoren: et ware scende,
Liet ic de al openbare,
Ende voer hier ende voer daer
Ander liede te doen tonder
Ende laten de mine al besonder
Onbedwonghen ende sonder danc.
Hi wort te rade eer iet lanc,
Dat hi de Vresen in alre wise
1530 Soeken wilde op den yse.
Het gheviel als hi ghedochte.
Ten eersten als men riden mochte
Over ys ende over al,
Gheboot hi ende beval
Dat men ghebode herevaert.
Men deet, ende hi trac derwaert
In den winter op enen dach
Na kersavende, als hi lach,
In enen vorst, alst God woude
1540 Ende het ummer wesen zoude.
De coninc voer tote Alcmaer
Ende te Vronen oec daernare,
Ende al op den grote yse.
De coninc stout ende hoech van prise
Voer voren stout ende onvervaert,
Daer hi der Vriesen gheware waert;
Daer hise dicst sach met hopen,
Liet hi henen tot hem lopen,
Of hi hadde ghesyn opt velt;
1550 Daer de Vriesen onghetelt
Stonden ghescaert na haere wise.
De coninc waende op den yse
Vast ende zeeker hebben ghereden,
Als hi sinen lieden was leden,
Volghede hem niement, alst wel sceen:
Daer si seder omme dreven ween.
Alse dus reet de here van prise,
So brac dat orse door den yse,
Dat jamer was te zien an,
1560 Dat aldus de edel man
Tonghemake was vanden live.
Doe quamen de Vriessche kaitive,
De den coninc waren ghevee,
Twe of dre of lettel mee,
Ende sloeghene doot al onbekent.
Dander quamen ommetrent
Ende saghen sine wapene an.
Doe seiden si: dits een man,
Die wel vorbaer mach wesen.
1570 Doe quam daer een man met desen,
Diene kende ende seide saen:
Wapene! wat hebdi ghedaen?
Ghi hebt den coninc selve doot.
Doe dreven si alle roue groot:
Het moste bliven, het was ghedaen.
Doe namen si den coninc saen
Ende groevene daert hem goet dochte,
So si alre heimelicst mochten.
In can gheweten noch gheraden,
1580 Bi wat zaken sijt daden;
Maer si groevene onder de moude
In een huis tHoechoutwoude.
Si viere wistent ende niet mere,
Waer begraven was de here.
Meer dan xxvii jaer
Lach de coninc begraven daer,
Eerne zijns selves zone wrac,
Daer hi omme onghemac
Doghede, eer hine vant aldaer.
1590 Men screef doe ons heren jaer
xii hondert ende lv al bloot,
Doe de coninc daer bleef doot.
Willem, de dus zijn lijf verloos,
Was xx jaer out doe men coos,
Ende xv jaer, mach men lesen,
Hadde hi grave in Hollant ghewesen,
Ende bleef doot al zonder zaghe
Op sente Agnieten achtende daghe..."
Einde Derde Boek.

Vierde Boek, verzen 390-603
390 "..Dat seder qualike was ghehouden
Nu sette de grave sijn ghedochte
Die Vriesen te dwinghen, of hi mochte;
Ende vergaderde al sijn heer,
Hollant, Zeelant, mit groter weer,
Ende voer in Vreeslant sonder misse
Ende logierde te Widenisse
Met menighen man coene ende stout,
Ende wan enen wijch te Scellinchoute,
Ende wort te rade, alst wesen zoude,
400 Dat hi voer voert tHoechoutwoude,
Ende vacht daer op de selve tijt
Enen bitterliken strijt,
So dat de heren van Zeelant
Selve vochten metter hant,
Dat mens hem groot ere sprac.
Oec weet ic wel, dats niet ghebrac
Dattie van Hollant vochten so,
Dats de grave was wel vro,
Ente Vriesen begonsten wiken.
410 Daer mochte men sien banieren striken,
Deene te prighe tjeghen dander.
Ic wane dat nie Alexander
Noch Priamus vochten so.
Die Vriesen mosten verliesen doe,
Ende ghingen vlien, de mochten lopen;
Dander mostent daer becopen.
Daer bleven doot op den velde
xii hondert, de men telde;
Ende dander sonder ommesien
420 Ghingen dapperlike vlien.
De in den wich niet en waren,
Volgheden hem al sonder sparen,
Ende sloegher meneghen ter doot,
Onghetellet in der noot.
Hoechoutwoude wort al verbrant
Ende beroeft ende ghescant
Van menighen goede ende ware.
De coninc hadde xxii jare
Begraven gheweest the Hoechoutwoude:
430 Dat ne wiste jonc noch oude,
Dan si viere ende niet mere,
Waer begraven was de here.
Daerof was bleven dene doot,
Dandre dre dor lives noot
Waren ghelopen inde kerke:
Anders ne waren pape noch clerke.
Die twe sloeghen de boeven doot;
De derde bat ghenaden groot
Ende riep: edel gravekijn
440 Laer mi behouden tleven mijn:
Ic salt doen, du moghest prisen,
Den coninc, dinen vander, wisen.
Van deen woerde wart hi verblijt
Ende gaf hem op sijn lijf tier tijt.
Doe sprac de Vrese te hem waert:
In dit huys, achter den haert,
So suldi den coninc vinden.
Dat wil ic mi in verbinden
Ende mijn lijf setten te pande.
450 Doe namen sie spaden in de hande
Ende dolven twee mans langhe diep.
Die onder stont, opwaert hi riep:
Hier ligghen grote balken onder.
Die Vriese sprac: dan es gheen wonder:
Heft se op, al wort u t pine:
Daer leit de coninc in een scrine.
Teerste dat si ter scrine quamen
Ende tghebeente daer vernamen,
Spraken si: grave, edel here,
460 Nu sijt blide vorwaert mere,
Wi hebben uwen vader vonden.
Die grave sprac in corten stonden:
Des moete God ghelovet zijn.
Thoeft nam hi in de handen sijn,
Ende dancte Gode ende onser Vrouwen:
Dat ic so vele dus mach scouwen
Van den vader de mi ghewan.
Tghebeente van den hoghen man
Dede men nemen harde zaen,
470 Scone wasschen ende dwaen,
Ende deet voeren haestelike
In enen scrine suverlike
Te Middelborch in de abdie.
Noit en was grave, ghelovets mie,
De in Vreeslant je ghedede
So uitnemende behaghelhede.
De grave dede maken enen casteel
Te Widenisse, daer hi geheel
Tland van Vrieslant mede dwinghen soude,
480 Ende spisen ende mannen also houde,
Dat men thuys wel houden mochte
Jeghen der Vresen fel ghedochte,
Waers te doene, met groter eren.
Dit gheviel int jaer ons heren
lxxxii en xii hondert,
In deen somer, wien soos wondert,
Dat hi sinen vader wan
Ende versloegh oec menighen man.
Al was der Vriesen vele versleghen,
490 Nochtan pijnden si in allen weghen
Ende pogheden met alre cracht,
Die wile tot op de gracht,
Dat huys te velne, of si moghen.
Men scoot met ermborsten ende met boghen
Meneghen man vor thuys te doot.
Nochtan daden so menighen stoot voor thuus
Maer het ne halp twint
Doe ghevielt also zint
Dat op de zestiende kalende
500 Van Loumaent God doe sende
Eene vloet also groot,
Daer vele volx in bleef doot.
Te hant darna Sinte Aechten daghe
Sende God tot ere plaghe
Echter ene grote vloet.
Dese twe waren, als ic verstoet,
In enen winter int jaer ons heren,
Als ons de scrifturen leren,
xii hondert ende seven ende dachtig.
510 Deze twe vloede waren so crachtich,
Dat si ghinghen over al tlant,
Dat leghet an des sewes cant,
Beide oester ende wester Vresen;
Ende Hollant moste oec verliesen:
Suuthollant verdranc oec mede,
Ende ic ne weet ghene stede
Bider zee, en ghinc al onder.
Tfolc verdranc, dat meer dan wonder
Te segghene es; des bleef so vele,
520 Dat het ghinc al uten spele.
Al Zeelant verdranc sekerlike,
Sonder Walchren ende Wolfaertsdike.
Anders hordic noit lant noemen.
Nu sijn de Vresen so verre comen,
Dat si moesten an haren danc
Singhen enen niwen sanc,
De si met herten niet en gheren.
Si moesten hulden ende zweren
Den grave, ende onderdanich wesen.
530 Hoe dat si vort swoeren in desen,
Si brakent te haren lachter groot,
Daar menich man om bleef doot,
Als ghi noch hierna sult horen.
Maer hier gaet ene tale voren
Van andren dinghen; wat ghesciede
Inden lande onder die liede.
Den grave dochte goet doe wesen,
Dat hi maken dede na desen
Te Medemelc een casteel
540 Daer hi mede al gheheel
Al Westvrieslant sider dwanc,
Ende gaderde heer eer iet lanc,
Ende voer ligghen op Melorde,
Dat was, als ic segghen horde,
Dat hi de felle Vriesen ontsach;
Ende lagher also menighen dach
Dat de borch was volmaect
Ende vast ende wel gheraect
Ende scone ende starke.
550 Oec dede hi maken scone ghewarke
Bi Vronen op de harde gheest;
De Nuweborch, daer doe was meest
Der Vresen macht op dat ende.
Hi dede oec maken daer ghehende
Enen dijc met haesten groot,
Dat men mochte alrennoot
Vander borch gaen haerentare
Van Vronen al tote Alkemare.
Oec dede hi maken altehant
560 Een huys op des dikes lant,
Dat den dijc bescermen zoude,
Waert dat men insteken woude:
Middelborch zo heet men dat.
Tornenborch stont ter stat,
Daert nu staet, langhe te voren.
Dat was ghedaen als wyt horen,
Omdat men gheen van desen borghen
Beligghen mochte sonder zorghen,
Om te winnen tenigher tijt:
570 Want sine staen niet so wijt,
Men sciet wel te tween dele
Grote scichte ende quarele.
Ic ne weet, hoe ict versta,
Weder voren ofte na
Thuus te Medembleec was ghemaket;
Ben ic daerin iet ontraket,
Dat nes niet sere misdaen.
Ic weet wel, dat si noch daer staen:
Mi ne roec, wilc achter was of voren.
580 Hi hadde begonnen ten Nuwendoren
Side daerna ene veste,
De nu wel is naer de beste,
De in al den lande staet.
Sint droech soe der Vriesen raet,
Dat si de veste al tebraken.
Ic salt hier na noch wel gheraken
U te segghene, wat ghesciede.
Nu verstaet wat ic bediede:
Dese huse beset hi wale
590 Ende pijnde hem voert telken male,
Hoe hi sijn volc mochte berechten.
Hi ne woude heren nochte knechten
Boven hem niet laten here
Binnen sinen lande; des had hi ere
Doe de Vresen hadden verloren,
Als ic u seide hier te voren,
Den zeghe, ende hise hadde ontfaen,
Ende het ten besten was vergaen,
Also als ic te voren seide,
600 Dat hi sijn herte daer an leide,
Hoe hi berechte sine liede,
Dat rike ende dat arm ghediede,
Ende hoe hi dat volbringhen mocht...."

Vierde boek, verzen 1152-1215
1152 "..Nu hort vanden verraders fel,
Wat si dochten ende wat si rieden,
Als men selve hoort bedieden
Gheraerde van Velsen, den mordenare,
Daer hijs liede al openbare,
Hoe hi de mort eerst dochte,
Ende hoe hijt an de andre brochte;
Hoe hi begonde sijnre daet.
1160 Ten eersten male socht hi raet
Ende leit hem te voren danne,
Den heer van Woerden Hermanne,
De was sgraven nauste raet;
Ende hi ghedochte al ouder daet Hoene de grave hadde verdreven,
Ende gherne hadde ghenomen tleven,-
Als ic te voren hebbe ghesproken,-
Ende pensede, dit wort nu ghewroken
Te minen wille, moetic leven,
1170 Ende dede, als noch de quade plegen,
Dats: na der zoene misdaet gedenken:
Hi ne wilde de vete niet laten senken
Ende doense ute sinen ghedochte,
Hoe qualike hi daer an wrochte:
Want hijt te goede hadde laten maken.
Ay Herman! bi wat zaken
Wiltstu der quader name ontfaen?
Was di niet ghenoech ghedaen?
De grave hadde di ghemaket rike
1180 Ende dinen buren al ghelike.
Hi betrouwede alles di.
Oec so weet ic wel, dat hi
Sinen oversten raet di hadde gheset.
Hi betrouwede di vele bet
Dan du hem naer deets an scijn.
Du droeghes oec de cleder sijn.
Ende du Gheraert, felle man,
Droeghes oec sine cleder an;
Du hads van kinde met hem ghewesen.
1190 Dusdaen wonder hoert noit man lesen,
Van bghinnen toten ende.
Nu eist tijt, dat ic wende
Weder an de verraetscep groot,
De si dreven tot sire doot.
Doe si des onder hem tween
Aldus wel droeghen over een,
Leiden si dit te voren doe
Den heer van Kuc; de nam daer toe
Den heer van Huesden, heren Janne.
1200 Dese worden te radene danne
Wien men dit ontdaecken mochte.
De heer van Kuuc hem bedochte
In siere herten, ende nam des goem,
Dat hi te Berghen an den Zoem
Enen dach makede van dootveten
Daer te zoenen. Suldi weten
Wat de dach bediede daer,
Als Gherard liede openbaer:
Der zoenen was al een gheswich,
1210 Maer si leiden haren crich
An de verradenisse van den grave,
Daer si niet wouden sceden ave,
Ende droeghen aldaer overeen,
Als hem seder oec wel sceen.
De heer van Kuuc belovede hem daer
Te doene hebben overwaer
Shertoghen helpen van Brabant,
Ende des graven van Vlaendrenlant,
Ende des coninx van Inghelant mede..."

Vierde Boek, verzen 1335-1533
1335 "..Hoe hi de dinghen te zoenen brochte.
Nu hoort wes hi hem bedochte.
Hi voer tUtrecht inde stat
Ende onboot daar ende bat
De heren, dat si te hem quamen,
1340 Ende omboot si oec bi namen,
Sodat si quamen alle ghemene
Van beiden siden, groot ende clene,
Ende blevens op sijn segghen daer.
Doe beriet hi hem daernaer,
Dat hi daer so langhe lach,
Dat hi recht op enen dach
Sijn segghen seide vander soene.
Nu hoert, wat hi achte te doene:
Omdat hem dochte op de stont
1350 Tghelt te groot, vijf hondert pont
Gaf hi der toe van sinen goede,
Dats hem te bet soude sijn te moede,
Ende te mijn soude bescelden
Die de penninghe soude gelden.
Doet was gheseghet ende ghedaen,
Hiet hi tehans eten gaen.
Hi deedse alle mit hem eten.
Bi siere side waren gheseten
Herman van Woerden ende Ghisebrecht
1360 Van Amestelle, de over recht
Altoos te sier taefle saten
Ende met hem aten ende dronken.
Dandre waren gheseten daer,
Denen voren dandre naer,
Als daer betaemde haerghelike.
Men at ende dranc daer blidelike
Overal daer in den hove.
De herberghe was van goeden love:
Want een hoghe avont was,
1370 Was men vele de blider das.
Maer dat hof moeste sceiden,
Eer avont quam met droefheiden.
Dat pensde van Woerden de verrader
Ende sine ghesellen allegader,
Mocht na haren wille gaen.
Alst gheten was ende opghedaen,
Ghinc de grave in siere rusten:
Want hem begonste slapens lusten.
Elc ander ghinc daer hi woude.
1380 Doe ghevielt, alst wesen zoude,
De verraders treckeden te samen,
Sodat si buter stat doe quamen
Ende reden voren over de weide
Ende hadden liede in haer gheleide,
De alle tharnassche met hem reden,
De si met behendicheden
Hadden brocht met hem aldaer,
De sider wilder aldernaer,
Dat si te Romen hadden ghesijn:
1390 Dat seghet mi tghelove mijn.
Si soudent hem node hebben gheseget.
Ic waens elc verrader pleghet,
Dat hi heelt sine daet
Den ghenen, de sinen raet
Niet en weet; al wil hi dat hi
Bi hem si: dat is daerbi:
So hi meer volcs bringhet int stric,
So hi meer helpen hevet int pic,
De mede besmit sijn in de daet,
1400 Al ne gaven si niet den raet.
Hoort hier grote jammerhede,
De de here van Amestelle dede
Op deen nameliken dach:
Hi ghine daer de grave lach,
Ende wectene uit sinen slape-
Dat en dorste doen geen cnape-
Ende seide: ghi slaept alte lanc.
Also dat de grave ontspranc
Ende sprac: wies daer? Ic bent, seit hi,
1410 Ghisebrecht; als scone weder alst si,
So slaepti te langhe vele.
Ghi sout utevaren met vederspele,
Want tweder es als scone.
Als de grave hoerde tgone,
Sprac hi: ic hebbe te langhe gheslapen:
Roept mi enich van minen cnapen.
Ic salt doen, sprac hi doe,
Ende seide den camerlinghe toe:
Gaet tuwen here ende sect hem, dat
1420 Ic ride voren uter stat;
Latene comen, als hi wille.
De grave ne bleef niet stille.
Hi seide: heer Ghisebrecht, hierinne
Salic u sinte Gherde minne
Geven, eer wi hene riden.
Men brochte wijn ten selven tiden.
De grave hiet scinken den wijn,
Ende seide: drinct van der hant mijn
Sinte Gherde minne ende vaer wel!
1430 Doe nam de verrader fel
Den wijn van des graven hant,
Ende keerde hem omme te hant,
Ende seide: God hoed u; ic ga varen.
De grave de hiet sonder sparen,
Dat men sadelde al de paert
Zonder beiden metter vaert.
Sijn neve Jans sgraven zone
Van Henegouwen vernam tgone,
Ende hiet sine perden sadelen alle.
1440 Hi pensde lettel van den ghevalle,
Dat hem inde vaert ghesciede.
Gheraert van Vorne ende lettel liede
Reden metten grave doe.
Hi sprac sinen knapen toe:
Volghet mi, als ghi sijt ghereet;
Ic vare voren, ende hi leet
De strate mitten twee kinden,
Diene bede gader minden.
Hi reet voren ter poorten uut
1450 Blidelike sonder gheluut.
Doe hi op de weide quam,
Sach hi voer hem ende vernam
Den heer van Woerden houden daer.
Als hi sijns wort ghewaer,
Reet hi tot hem, omdat hi woude
Vraghen, waar hi riden zoude.
Doe hi aldus quam ghevaren,
Voeren teghen hem tere scaren
De van Woerden entie van Amestelle,
1460 Gheraert van Velsen, de morder felle;
Daer quam Aernt van Benscop
Ende Gheraert van Craienhorst inden hoop;
Willem van Teilinghen quam der mede
Ende Willem van Zaenden daer te stede,
Daer quam oec mede menich man,
De ic ghenoemen niet en can.
Als si hem quamen dus te ghemoet
Hevet hi se alre eerst ghegroet.
Herman van Woerden reet hem ane,
1470 Als dene wille hadde te vane,
Ende grepen bide breidel zaen:
Uwe hoghe spronghe sijn ghedaen:
Ghi ne sult niet meer der voeren driven,
Sprac hi, heer meester, ghi moet bliven
Onze ghevanghen, wien lief of leet.
Ic seg u, dat ic seker weet,
Dat de grave hilt over spel:
Want hi loech, dat wetic wel,
Ende andworde den fellen man:
1480 Help!, seit hi, in ben nochtan.
Arnout sprac: bi gode ghi sijt;
Ic moet nu op dese tijt
Uwen sconen sperwaer draghen
U te lachten ende uwen maghen.
Den sperwaer hi doe gheprant,
Ende namen hem van der hant.
De grave sloech de hant ten swerde,
Als de ghene, de begeerde
Hem te werne, mocht hem ghescien
1490 Gheraert van Velsen trac mettien
Sijn sweert ende swoer bi Gode:
Ghi moghet dat ghemaken ode,...
Ic sal u tsweert tote in den tanden...
Dit mochte den grave seer anden,
Datten Gheraert wild ontliven.
Daer moest hi ghevanghen bliven,
Wast hem lief ofte leet.
Een knape daer tusschen reet,
De met Janne daer was comen,
1500 Ende hadt hem gheerne benomen.
De knape wort daer ghewont sere,
Ende sijn paert ten selven kere
Wort gesleghen in den hals.
Dese knape, als end als,
Pijnde hem te weerne ende niement el;
Ic can gheweten hoe 't ghevel,
Dat si de kinder lieten riden:
Hadsie se ghevaen ten selven tiden,
Si warens al te boven bleven.
1510 Ic wane wel, dat si, beneven
Deen den anderen, ter statwaert reden:
Si hadden goede paerde bescreden
Ende reden sere ter statwaert,
Wat ghelopen mochten de paert.
Als is quamen in de stat,
Ende men daer ghevreeschede dat,
Waren de vreende tonghemake,
Alst billic was om sulke zake;
Die viende waren an dander zide
1520 Van deser vanghenessen blide.
Si voeren te Muden metten grave
Ten huse, dat hi met siere have
Hadde ghecocht ende doen maken.
Hem dochte doe in allen zaken,
Dat si wel hadden ghevaren.
Dit ghesciede in den jaren
Ons heren Goeds, dat hi bleef
Ghevangen, als men doe screef
Ons heren Jhesus Christus jaer
1530 xii hondert ende daernaer
Effene neghentich ende sesse,
Als was sente Jans messe
Op de vigilie daer te voren.
Hier na suldi wonder horen
Vanden lieden vanden lande,
Hoe doe rees ene niwe scande;
Ende sal eerst segghen vanden lieden,
De droevelike van Utrecht scieden.
De here van Arkele nam beide
1540 De twee kinder in sijn gheleide,
Ende voerdse tsinen huse mede,
Om te hebbene te beteren vrede.
Daerna voerde men se in de poort
Todrdrecht, als men hevet ghehoort.
Heer Wolfaert quam te Dordrecht mede.
Ghi moghet horen, wat hi dede.
Hi vant de poorters seer bedroeft,
Ende seide, dat hem wel behoeft,
Dat al tlant besettet ware,
1550 Ende dat hi vrucht al openbare,
Dat de van Vlaendren sullen comen.
Daerjeghen is goet - raet ghenomen,
Dat mens hem doe wederstoot:
Want ic hebbe zorghe groot
Int herte, ende oec groten vaer.
Ic sout keren, waric daer,
Sprak hi aldaer int ghemene:
Wildi mi helpen, groot ende clene,
Dat ic in Zeelant mochte comen,
1560 Ic hope het soude ons allen vromen.
De porters, de al rouwich waren.
Seiden: heer, wi willen varen
Met u daer u wille si.
Hi seide: so sent te hant met mi
Twe cogghen, de mi gheleiden:
Hier en dooch geen langher beiden;
Ic duchte, si sullen comen sijn,
Eer ic come ten huse mijn:
De meeste haest waer ons goet.
1570 De poorters reden metter spoet
Twe cogghen, diene voerden daer
Hi wesen woude, sonder vaer.
Ghei sult wel horen, wat hi bedreef.
Doe de grave ghevangen bleef,
Ende ment int lant wort gheware,
Doe nam Philips van Wassenare
Sgraven zeegel ende sloeghen ontwee
Vorden raet, dat men niet mee
Daermede zeghelen en mochte.
1580 Hi pensde wel, doe hi dochte.
Elc voer thuus tot sinen maghen;
Tfolc ghemene wort doe claghen
Dat haer heer ghevanghen was.
Elc vermaende hem selven das,
Dat hi sinen here beschudden soude,
Of dat hiere om sterven woude".
Einde Vierde Boek.

Vijfde Boek, verzen 1-158
1 Dat volc wert al in roere
Ende verwoet om dese voere.
De Kenemaren ende Vriesen mede
Ende Waterlanders voeren ter stede,
Daer men hem dede verstaen
Dat haer here lach ghevaen.
Dat was te Muden; doe siere quamen,
Mochten si doen ghene vramen,
Want dat volc was sonder hovet
10 Ende lettel of niet, des ghelovet.
Si voeren dolen op zee
Daer vier, hier vijf, daer drie, hier twe,
Recht als volc dat wilde ontsinnen.
Doe dit vernamen de van binnen,
Seidsi ten grave: doet u liede
Keren: waert dat ons messciede,
Ghi souter selve om sterven mede.
De grave sende staphans ter stede
Enen brief, ende onboot
20 Sinen lieden, clene ende groot,
Dat si thuus al stille zaten:
Hi hopede cortelike der baten,
Dat hi met minnen soude comen uut.
Dat volc wart doe so luut,
Dat wel na al was verdovet:
Gods hat hebbe dies ghelovet,
Spraken douden metten jonghen:
Sine hebben hier toe ghedwonghen:
Dus ne sulsi niet ontgaen.
30 Als de verraders dit verstaen,
Waren si te blivene niet bout
Ende wildene voeren in haer behout
Verre in een ander lant.
Die van Naerden vreeschdent te hant,
Ende leiden hem ene laghe,
Recht op den vijftien daghe
Souden sine voeren haerre vaerde,
Ende settene op enen paerde,
Ende bonden hem sine voete
40 Onder paert, wel onsoete,
Ende enen hantscoe in den mont.
Dat seide mi, deent was cont
Ende diene dus ghebonden vant.
Die voerden sine altehant
Tote dat si bi Naerden quamen.
Doe saghen si ende vernamen
De liede ligghen in dat coren.
Gheraert van Velsen, de reet voren,
Ende vraghede hem, wat si sochten
50 Dandre sechten: dat si brochten
Dat wildsi hebben: dat waer de grave:
Dan wildsi laten doer ghene have.
Dan sal niet wesen, sprac Gheraert,
Ende warp omme metter vaert.
Hi trecte tsweert ende wilde slaen
Den grave, de hem pijnde tontgane.
Hi waende tpaerdekijn springhen soude
Over den vliet, ende also houde
Viel dat paert metten grave
60 In den sloot. Gheraert sat ave,
Ghetrect sweerts, ende ghinkene slaen.
De grave mochte niet ontgaen:
Want hi an tpaert was ghebonden.
Daer stac hine ten selven stonden
Metten sweerde dor den live,
Ende gaf hem wonden meer dan vive.
Oec stac hine int herte, dats waer,
Dat ment vant al openbaer.
Si gaven hem ten selven stonden
70 So diepe ende so vele wonden,
Dat hi daer den gheest opgaf,
Eer de van Naerden wisten der af.
Doe sijt vernamen, liepen si toe,
Ende Gheraerde van Velsen was doe
Sijn paert so verre van hem ghegaen,
Dat hijs niet en mochte vaen.
En sijn knape gaf hem sijn paert,
Daer hi mede ontreet ter vaert.
So deden de op peerde waren;
80 Ente knape wert bevaren
Van dien van Naerden, de niet en beiden,
Dat sine op enen rade leiden,
Ende hebben hem sine lede tebroken.
Dus wart de grave eerst ghewroken.
Doe si den grave vonden doot,
Hadden si alle rouwe groot,
Ende namen den doden met zericheden.
Si droegene van deer steden
Tere ander stat, daer sine ontcleden
90 Ende balsmeden ende bereden
Ende leidene in een scrine,
Daer menich mede doghede pine,
Ende scepeden kortelike daernaer
Ende voerdene tote Alcmaer.
Daer sette men in den chore.
De wonder horen wil, de hore:
Twe winde waren hem ghegheven
Van eene siere nichten, de bi hem bleven
Waer hi ghine of waer hi stont.
100 Oec was mi ghemaect cont,
Dat si liepen mede an de vaert
Daer de grave ghevanghen waert,
Ende oec mede al tote Muden.-
Dit merkeden ende zaghen vele luden -
Ende bleven daertoe op deen dach
Dat men hem gaf den dootslach.
Doe sine voerden, liepen si mede
Recht aldaer ter selver stede;
Doe menne moorde, si saghen toe;
110 Als hi doot was, si ginghen doe
Bi hem ligghen bede gader,
Alst kijnt doet bi den vader.
De van Naerden vondense daer,
Alsmen mi seide overwaer.
Doe men den grave voeren soude,
Si quamen ten scepe also houde
Ende spronghen in ende voeren mede
Al tot Alcmaer in de stede.
Doe si quamen tot Alkemare,
120 Ghingen si sitten bider bare
Ten voeten voer den outare.
Ic sachse beid sitten daer.
Oec seide mi een garsoen,
De se verwaerde in dit doen,
Dat si ghevast hadden so langhe,
Dat hi hem beiden bi bedwanghe
Moste gheven zoete melc.
Oec so seide hi mi, dat elc,
Gheen van den tween, eten wouden
130 -In weet, hoet quam ende bi wat scouden-
Binnen langher tijt daernaer.
Dus bleven si beide aldaer
Toter wilen en ten daghe
Dat menne groef met groter claghe.
Doe dedemense beide wech leden,
De node van danen wilden sceden.
Hadden si ghemoeten, si waren bleven
Liggende, wanic, al haer leven.
Kerstijn mensche, hoer dit wonder
140 Dat de hondekijn bisonder
Minden haren here alsoe,
Dat si bi hem bleven doe,
Daer menne vinc ende sloech;
Daer togheden si hem ghenoech,
Dat sine minden van rechter scout;
Maer de morders waren so bout,
Dat si morden haren rechte here,
De hem ghedaen hadde menich ere,
Te menigher tijt te menigher stonde.
150 Hier waren si quader, dan de honde.
Al hadde hi te voren misdaen,
Ja ne hadden si de zoene ontfaen,
Ende was vergheven altemale,
Ende scenen vreende also wale
Als enighe liede mochten wesen.
Dus so dinket mi bi desen,
Dat honde niet en sijn so quat:
Es hem ghedaen enighe misdaet..."

Vijfde Boek, verzen 555-685
555 "..Datte grave voer siere straten
Van Cleve, ende moest daer laten
Janne van Avenes, den wisen grave,
Die ne woude laten om ghen have
Hi ne soude sijns neven orbaer doen.
560 Wat holpe hier of lanc sermoen?
Bisscop Willam was bedroevet,
Dat hi hem so hadde gheproevet,
Dat hi dat huys niet hadde ontset,
Ende hi so langhe hadde ghelet,
Dat hi ghenen scade en dede
Der graefscap, ende sette toe ter stede.
Te Muden hadde de grave staende
Een huys, des ic eer vermaende,
Daer sine op hilden ghevaen.
570 Dat dede hi beligghen saen,
Daer op was Dideric van Haerlem,
Ende een deel lieden met hem,
De men anestreet met crachte,
Bede bi daghe ende bi nachte.
De bliden, de waren sgraven
Ende maken dede met siere haven,
Dede hi bringgen voer der borghe,
Ende deder hem mede anxt ende sorghe,
Eer si thuys op wilden geven.
580 Hadden si twee daghe langher bleven
Op den huse, dan si daden,
De grave Jan hadde hem te staden
Ghestaen ende brocht uter noot,
Of hi ware bleven doot:
Want hi tAemstelredamme was comen,
Omme tontsette te haren vromen.
De met Diedrike op thuys waren,
Alle gader teenre scaren,
Boden hem op, tote hem viven,
590 De wilden met Diedrike bliven
Ende ghenieten der avonturen,
Dien Didrike mochte ghebueren.
Doe ne mochte Didric vorder niet,
Hi ne most opgheven, wats ghesciet,
Ende moste bliven daer ghevaen.
Dus hevet de bisscop bestaen
Tgraefschap te groetene van beginne.
Nu mochte men sien hoe grote minne
Dat hi droech tot sinen neven.
600 Dat enen de daer doot was bleven,
Ende ten zone in Inghelant.
Hi voer voert altehant
Ende troeste de Vriesen doe,
Dat si rechte setten toe
Ende keerden omme: want si wouden
Voert meer vri sijn ghescouden,
Ende den grave begheven al.
Doe wort daer een groot ghescal:
Dit was ene sware lesse
610 Si voeren te hant vor Widenesse
So starc ende met groten moede,
Dat Boudijn, diet in siere hoede
Doe hadde, dat hijt thuys opgaf,
Opdat hire mochte ganghen af
Behouden lijf ende lede
Ende al sijn gheselscap mede,
Ende wechvoeren, dat hire hadde boven.
Alse de Vriesen hem dat loven,
So voer hi wech siere verde,
620 Ende si braken thuis toter eerde,
Ende voeren ter selver uren
Ende braken braken thuys ten Niwendueren,
Dat al niet en was volmaect.
Si voeren, als de niet en vaect,
Te Medemelc in de poort,
Ende hebben se altemael testoert
Van enen ende toten anderen,
So dat si vriliken mochten wanderen
Omme de borch haerentare,
630 Te siene, waer si cranxt ware.
Florens, heren Wouters zone,
Uut Kenemaerlant, was de gone,
Die dat huys in hoeden nam.
Al waren de Vriesen gram,
Hi ne gaf deromme niet een stro.
Hi was doe ghemannet so,
So wat si stormden, et was verloren.
Doe bleven si daer ligghen voren
Om te verhongeren dier boven waren,
640 Dat si niet mochten ontvaren.
Dit ghevreisde de grave Jan
Van Avenes, de edel man,
Dat dat huys beleghen ware.
Oec so quam hem de niemare,
Dat de bisscop daer hadde ghesent
Twe bliden in dat parlement,
Om de borche te werpen ontwee,
Ende warende bliden mijn noch mee,
De den grave costen sijn gelt
650 Bin deen men echt den grave telt,
Hoe heer Wolfaert hevet belegen
Middelborch, ende oversleghen
Die Arne bi den Mortiere:
De grave ne coemse ontsetten sciere,
Si ne soudent niet moghen houden:
Dat quam al bi deen scouden:
Daer was van Vlaendren her Ghyout,
De uteleide penninghe groot,
Ende gaf groot dat sout
660 Mildelike, al was hi out.
Als dit de grave Jan vernam,
Haeste hi hem ende quam
Te Middelborch, als hi eerst mochte.
Ic wane, hi harde cleine rochte
Op Gyote, sinen neve,
Dat hi langher daerom bleve.
Hi quam daer al sonder sparen,
Ende Gyoet de was ghevaren
Wech te lande siere verde,
670 Ende hadde ghedaen bi her Wolfaerde
Groten cost al om niet
Alse de poorte dit versiet,
Dat Gyoet es thuys ghevaren
Ende hem helpe comt twaren,
Alse hem brochte van Henegouwen
Grave Jan, de hem met trouwen
Pijnde daerom in allen zaken;
Als hi der poort begonde naken,
Traken alle de porters uut
680 Ende maecten spel ende groet gheluut,
Ende begonden blide wesen.
Hi bleef in Middelborch met desen
Een stic ende sprac van den zaken,
Hoe hi best soude ghenaken,
Dat men Medemelc ontsette.."

Vijfde Boek, verzen 735-819
735 "..De grave van Henegouwen
De pijnde hem met goeden trouwen
Om thuys tontsettene te Medemleke
Des hi wille hadde sekerlike
Hi dede dat men mochte prisen:
740 Want hi recht in alre wisen
Daerom pensde met siere herten,
Ende hijn ontsach ghene smerte,
De hem daerof comen mochte:
Want rechtevoert hi doe dochte
Thuys tontsettene, als hi dede
Hem quamen te helpen mede
De here van Arkel ende Claes van Putte,
Entie van Dordrecht, de hem nutte
Mede waren an de vaert.
750 Oec quam aldaer onghespaert
Van Zeelant siere vreende een deel,
Ende niet de herevaert gheheel,
De hem toe was gheseget,
Also als men noch heden pleget.
Hi nam dat hi nemen mochte
Met hem volcs, ende volbrochte
Des hi te voren hadde gheacht,
Ende quam met al sulker cracht
Tote Enchusen an dat lant.
760 Daer hi de Vresen ter were vant,
Daer ghinc hi op met sinen lieden.
De Vresen hem cortelike berieden,
Ende ghingen op, al dat si mochten.
Nu hoert wat sgraven liede wrochten:
Si ghingen toe met grote ghere
Ende wonnen hem of de were
Met crachte, ende sloegher doot een deel,
Ende bernden torp al gheheel.
Doe si opt huus saghen den brant,
770 Riepen si lude altehant:
God danc! ons comt nu troest:
Wi sullen tavont sijn verloest;
Onse noot en sal niet duren lanc;
Wi sullen drinken verschen dranc,
Ende oec eten nye spise.
Florans sprac: ic wil dat wi se
Harde lieflike onthalen.
Vaert trect ut ghene palen,
Die de Vriesen lest daer sloeghen,
780 Al souts hem qualiken ghenoeghen:
Want wi seident hem te voren:
Al haer pine waer verloren.
Dit riep Florens overluut.
Doe trecken si de staken uut,
Dat sire doer souden varen,
De der quamen met haren scaren.
Teerst dat de marscalc quam an tlant,
Riepen de knapen altehant
Van den huse onder de Vriesen,
790 De dat spel mosten verliesen:
Want si henen ghinghen scuven
Ente knapen ghinghen cluven
Onder de Vriesen, dees niet ne loughen,
So dat xx knapen sloeghen
xxxv Vriesen doot.
Bisscop Willam dese noot
Hebdi den Vresen nu beraden,
Noch doedi hem meerre scaden.
Dit mach wondren alken man,
800 Wat hiere waende winnen an,
Dat hi aldus de verrader
Stercte, de met rechte vader
Sgraven soude hebbeb ghesijn.
Dat wondert seer der herten mijn.
De grave Jan hi was comen
In de borch te haren vromen,
Die hi belegen aldaer vant.
Men spijsde thuus altehant
Mit coerne, wijn ende biere;
810 Men dede binden huyse sciere
Runtvleisch, baken ende spec,
Bede sulpher end pec,
Dat hem nutte was ter were.
Dies selves nachts bleef dat here
Altemale, jonc ende out,
Het was utermaten cout.
Des anders daghes men ontsach,
Dattie zee beligghen mach:
Want het vroes so oversere!.."

Vijfde Boek, verzen 960-1059
960 "..Ende dien hi ghemerken conde,
Dat hem nuttelicste ware ghedaen.
Doe wart men ten rade zaen,
Dat de grave dede ghebieden
Hervaert al sinen lieden,
Alsi sculdich waren te doene,
Ende hi bat oec de baroene
Ente edele luden mede,
Als men pleghet in elke stede:
Want hi woude al sonder sparen
970 Vechten op de Vriesen varen.
Daer ghewan hi een groot heer.
De Vresen setten hem ter weer,
Daer si dwaesheit ane daden.
De ghene, de dat hadde beraden,
Halp hem clene teser noot.
De grave brocht een heer groot
In de veste, tot Alcmare.
Ende korteliken daernaer,
Als de Vresen hadden ghevreest,
980 Quamen si te Vronen op de gheest
Met ere herder groter scare,
Entie grave tract bet naer
Met sinen luden sonder sorghe,
Al tote bi der Niwerborche,
Dat een den anderen mochte sien.
Daer scede men dat heer in drien.
Een deel cocghen men doe sende
Van der gheest al toten ende,
So datter geen daer ontweke.
990 Doe storet men de stoutelike
Ende ghinc striden op de Vresen,
De dat spel mosten verliesen.
Nochtan vochten si over zere.
Daer worden versleghen mere
Dan dre dusent op de stat.
Oec derric mi vermeten dat,
Datter vele in der mare
Verdronken ende haerentare
Worder versleghen herde vele.
1000 De van Oudorp mochten te spele
Vertellen, dat si stille saten
Ende gheens orloghens hem vermaten,
Als de van Vronen, haer ghebuere,
Hadden ghedaen ter selver uren,
De daer verloren lijf ende goet.
Mi donke wel, dat hi es vroet,
De hem te tide bedenken can,
Eer hem de scade coemt an.
Als de Vresen hadden verloren,
1010 Des si langhe groten toren
Hebben moghen, de daer leven
Entie daer inden lande bleven,
Ghinc men doe ansteken brant
Ende verbernde altehant
Dat dorp te Vronen al te male.
Wat holpe hierof langhe tale?
Daerna bi ghebode des graven
Worden de Vriesen al begraven.
Men voer danen met groten spele:
1020 Want der scaden was niet vele,
De den grave was ghedaen,
Sonder den ghenen, dien ontfaen
Hadden van vrienden, drevens rouwe.
Daer bleef doot de ghetrouwe
Van Arkele, de goede her Jan
Hoe mochten si bliscap driven dan?
De sulken vreent hadden verloren,
Mochtens te rechte hebben toren.
Desghelike waren si alle.
1030 De doe waren in den misvalle
Van haren vreenden ende maghen,
Mochten daer met rechte claghen.
De grave gaf orlof sinen lieden,
Entie heren hem berieden,
Dat si den grave Florens souden
Aen de reise brenghen ter mouden:
Men wonne niet aen den staen.
Men hoeven op ende droeghen daen,
Sulc met bliscap, sulc met rouwen
1040 Ende voerdene onder de vrouwen
Te Reinsborch int cloester rike.
Daer laghen in desghelike
Sijn wijf ende sijn dochter bede.
Daer so brocht men gherede,
Omdat men daer wilde graven,
Ter eerde bringhen met groten haven,
Als men cortelijc daer na dede.
Hi wort begraven ter selver stede
In den coer met groter eeren.
1050 Doe moeste de grave danen keren
Ende varen over al int lant,
Al haddijt wel in sijn hant.
Hi moste berechten ende wesen
Nu met dien, nu met desen,
Ende doen alse heren plegen,
Beide in steden ende in weghen.
Vrieslant was comen te bande
Ende hadt weder in sijn hande,
Ende sette baeliuwe ende rechtere,.."

Zesde Boek, verzen 1-89
1 Hierbinnen est also vergaen,
Dattie Vriesen hebben ghedaen
Van haer mesdaet jeghen den grave,
Ende gaven hem van haerre have,
Diere leveden, also vele,
Dat hem ghinc al uuten spele.
De weduwen waren bleven
Vanden doden, mosten gheven
Half haer have ende haer goet.
10 Mi donket dat in minen moet,
Datter vele uut was ghemaket.
Ic wane daer sulc heeft gheraket
Groet goet tote sinen dele.
De scade van deen casteel
Te Widenesse wert vergouden.
Si hadden vele bet ghehouden
An den grave, haren here,
Dan si den bisscop daden de eere,
Dat si hem gheloveden bet.
20 Daer hi se mede lede int net,
Als hi sint de andre dede.
Nu hoert hier ene vreemdthede,
Wat hi dreef ende begheerde.
Hets wonder, hoe dat hi gheheerde,
Dat hi voer Oestvrieslant duere,
Ende dede prediken ter menigher ure
Tcruce opden grave van Hollant,
Dien hi so onwettich vant,
-Also hi seide dat hem dochte,-
30 Dat hijt gheherden niet en mochte,
Hi ne most berechten metten swerde.
Hierom wast dat hi begherde
Helpe van minen here den pawes,
Mi wondert, dat hi was dus aves,
Also goet clerke als hi was,
Dat hi dorste ghewaghen das
Datte liede onghelovich waren,
Ende dat dorst openbaren
In sermoene onder de liede.
40 Mi wondert, hoe dat oec ghesciede,
Dat hi tcruce prediken dorste.
Hi gaderde lude sonder vorste,
Ende doet se alle met loghenen roeren,
Dat si met hem overvoeren
Met menighen scepe ende met groten
Quamen si over tere roten,
Bi Monekedamme onder dat lant.
Tfolc ghevreischeit altehant
Ende sette hem dapperlike ter were,
50 Als si vernamen tfreemde here.
Kennemaers ende Waterlandre
Quamen daer ende menich andre,
De hem ter weren scoepen wale.
Wat holpe hierof langhe tale?
Si voeren toe al sonder vaer.
Een groet scip si wonnen daer
Met crachte doe den Vriesen af,
So dat hem dat volc opgaf,
Die daermede quamen ghevaren,
60 Behalven die daer versleghen waren.
Men ghinc daer houwen ende slaen;
Si vloen, de mochten ontgaen;
Dat volc wart al ondaen.
Men sachter niement ter weren staen.
De bisscob vlo sijnre veerde:
Want hi hem emmer niet en weerde.
Hi liet sijn scip, het was so groet,
Ende spranc in enen mindren boet,
Daer hi mede ontfoer altegader.
70 Nu hoert van dessen heyleghen vader,
Wat wondre dat hi hevet bedreven:
Dat aldaer verslaghen bleven
So vele lude, dat wonder was,
Ende ghevanghen, sijt seker das,
So vele, dat si seder gaven
Menighen marc van hare haven.
Bisscop Willem hevet dit ghedaen.
Noch suldijs meer verstaen,
Als de tijt coemt suldijt horen.
80 Maer hier gaet een ander voren.
Als de bisscop dus hielt dien strijt
Te menegher stede, te meniger tijt,
Jeghen den grave, waer hi mochte,
Nu hoert, wat her Wolfaert wrochte.
Hi dede den bisscop spreken,
Of men den twiste mochte breken
Tusschen den grave ende hem,
Si datte bisscop Willem
Lovede den pays ende quamer toe;..."

(Lit. 43, W.G. Brill)

[Naar boven][Home]
(Onderstaande link breekt aktieve frames!)
[Huidige pagina]