Rampspoed in de 16e eeuw

Grote Pier

Het begin van de Tachtigjarige Oorlog en de laatste slotvoogd


De kasteleins (slotvoogden) van het kasteel en gezagsdragers van de stad Medemblik:


De hertog Albrecht van Saksen, die in dienst stond van Maximiliaan van Habsburg, had de opstandige Friezen aan de overkant van de Zuiderzee overwonnen. De bevelhebber van Appingendam, Otto van Diepholt en zijn hopman Cornelis Tunk werden in 1514 in het kasteel van Medemblik gevangen gezet. Echter: een welgevulde buidel zorgde voor Otto's vrijlating.

Grote Pier, Friese legeraanvoerder van de Gelderse troepen
Fantasietekening van Grote Pier, Friese legeraanvoerder van de Gelderse troepen.
(Leeuwarden, Fries Museum)
Grote Pier (Pier Gerlofs Donia); boer uit Kimswerd, en piraat die zich allerlei titels toebedeelde: koning van Friesland, hertog van Sneek, graaf van Sloten, vrijheer van Hindelopen en kapitein-generaal van de Zuiderzee; had een enorme haat tegen alles wat Hollands was. Hij bleek het vooral op Medemblik te hebben voorzien, omdat de Medemblikkers verschrikkelijk te keer waren gegaan toen Hollandse troepen van Karel V zijn geboorteplaats hadden verwoest. Op 24 juni 1517, op Johannes de Doperdag, voerde Grote Pier met 'De Zwarte Hoop', een ongeregelde troep van 4000 Gelderse en Friese soldaten, naar West-Friesland, voorbij Enkhuizen, om in de buurt van Wervershoof aan land te gaan. In een mum van tijd werd Medemblik overrompeld. Velen werden bij deze overval gedood en enkele gevangenen werden later tegen een hoge losprijs vrijgelaten.
Een gedeelte van de inwoners van de stad vluchtten naar het kasteel, waar zij een veilig onderkomen vonden. De slotvoogd Joost van Buren wist de overvallers buiten de poort en de muren van het kasteel te houden. Omdat het ze niet lukte om het kasteel in te nemen, begon de bende de stad te plunderen, waarna zij de stad in brand staken. Daar de meeste huizen van hout waren, brandde de stad als een fakkel. Kerk, kloosters en raadhuis gingen hierbij verloren, inclusief het stadsarchief:

"...geheelyck ende al verbrant ende gedestrueert, alsoe dat aldaer die glasen en veynsteren, kelcken noch ornamenten en zijn gebleven ende de clocken gesmolten en bedorven..." [Cornelis Jansz. Opperdoes; Kroniek van Medemblik; ca. 1671]

Nadat het niet lukte om het slot in te nemen trok Grote Pier en zijn bende al plunderend verder in de richting van Alkmaar, alwaar de burchten de Nieuwburg en Middelburg het moesten ontgelden.

Voor een 'historisch' verslag zie het artikel: Grote Pier en de Zwarte Hoop in 1517, Een historisch verslag van moord, plundering en brandstichting

In 1555 had Medemblik wederom te lijden door een enorme stadsbrand.

Een gedeelte van de inwoners van de stad vluchtten naar het kasteel. De slotvoogd wist de overvallers buiten de poort en de muren van het kasteel te houden.
(Tekening: Jantine Leeflang, 2000)
In de middeleeuwen, en ook daarna, waren de meeste huizen in Noord-Holland grotendeels van hout. De slappe veenbodem was niet geschikt voor zwaardere steenbouw. Deze anonieme afbeelding toont de grote brand in De Rijp van 1654. Het geeft een idee in welke mate de brand in Medemblik, in 1517, woedde.
(De Rijp, Museum In 't Houten Huis)

De sterkte van het slot van Medemblik werd in 1572 weer op de proef gesteld, doordat twee compagnieën geuzen en twee compagnieën prinsgezinde troepen uit Enkhuizen, onder leiding van Nicolaas Ruychaver en Jacob Cabeliau, zonder veel moeite de stad veroverden. Vervolgens trokken ze op naar het kasteel. De kastelein, Cornelis van Rijswijk, was trouw gebleven aan Filips II en dacht de aanval wel met de schutters uit de stad te kunnen weerstaan.
Als antwoord hierop dreven de geuzen vrouwen en kinderen als een levend schild voor de aanvallende troepen uit, en met succes. Doordat de belegerden in het kasteel niets konden uitrichten om dat hun familie de voorhoede vormde van de troepen, viel het kasteel zonder slag of stoot. De slotvoogd werd daarna ervan overtuigd dat het beter zou zijn om de zijde van Oranje te kiezen.

Anonieme tekening van de stad Medemblik tijdens de belegering van Maurits
Anonieme tekening, ca. 1600), uitsnede: 'Beleghering der stadt Medenblick----Anno 1588'. De stad Medemblik tijdens de belegering van Maurits. Op de kaart is de gehele omsingelde stad te zien.
(Amsterdam, Rijksmuseum, obj. nr.: RP-T-00-3602). Zie deze prent op de website van het : Rijksmuseum, Amsterdam
)
Nadat Cornelis van Rijswijk gestorven was, werd hij opgevolgd door Diederik van Sonoy: een de calvinistisch medestander van de graaf van Leicester, aan wie hij de eed van trouw aflegde. Nadat de graaf van Leicester, zonder zijn bestuurlijke bevoegdheden af te staan, in 1587 naar Engeland terugkeerde weigerde Sonoy de eed van trouw aan stadhouder Maurits af te leggen.

Sonoy werd naar Overijssel gestuurd, waarna men onder Johan van Oldebarnevelt het kasteel probeerde in te nemen. Hetgeen mislukte. Bij terugkeer van de graaf van Leicester in hetzelfde jaar, werd hij groots in Medemblik onthaald. In hetzelfde jaar nog, werd de graaf opnieuw naar Engeland teruggeroepen, terwijl Sonoy hem trouw bleef. De Raad van State probeerde door middel van een bemiddelingspoging Sonoy op andere gedachten te brengen. Dit mocht niet baten. Reden genoeg voor Maurits om op 27 februari 1588 de stad Medemblik en het kasteel te belegeren.

Toen gebeurde het onvermijdelijke; de graaf van Leicester deed afstand van zijn landvoogdschap in de Nederlanden, zodat Sonoy ontslagen werd van zijn eed. Reden genoeg voor Sonoy om voor Maurits te capituleren. Omdat men vond dat hij niet onrechtmatig had gehandeld, mocht Diederik van Sonoy slotvoogd blijven.

Toch waren de Medemblikkers kwaad, ze zagen de capitulatie voor prins Maurits als een nederlaag. Sonoy werd vaak bedreigd en zelfs gemolesteerd, zodat hij genoodzaakt was om aan Maurits bescherming te vragen. In 1593 kreeg Diederik eervol ontslag uit staatsdienst met een pensioen van 1000 gulden per jaar. Hij trok zich terug op een kasteel in Groningen, waar hij in 1597 stierf....

Sonoy werd opgevolgd door jonkheer Hartog van Rijswijk, zoon van Cornelis Rijswijk. Deze vertrok in 1606, nadat de slotvoogdij werd opgeheven.

Het kasteel in Medemblik, nog in volle omvang. Fragment van de kaart rechtsboven.Het kasteel te Medemblik. Fragment van een kaart van Paulus Utenwael 1599
Fragment van de kaart hierboven. Waarschijnlijk de enige bewaarde afbeelding, waarop het kasteel van Medemblik in volle omvang is te zien (de tekenaar toont de situatie van 1588). Opvallend is de hoge toren met spits, de forse hoofdpoort en de lage weermuur aan de noordzijde van het kasteel.
(Amsterdam, Rijksmuseum, obj. nr.: RP-T-00-3602). Zie deze prent op de website van het : Rijksmuseum, Amsterdam
Het kasteel te Medemblik. Fragment van een kaart van Paulus Utenwael 1599. Het toont de situatie na de ontmanteling. De noordelijke twee torens en de weermuur (op de bovenstaande prominent aanwezig) zijn afgebroken.
(Hoorn, West-Fries Museum)

Een kanonskogel die tijdens baggerwerkzaamheden uit de slotgracht van het kasteel van Medemblik is opgevist. Het is aannemelijk dat deze uit de tijd dateert toen het kasteel nog een militaire functie had. Het laatste wapenfeit is hierboven beschreven en was in 1588.
(Foto: Bernd Ooijevaar)

Omdat men al 1573 overging tot het verbeteren en verhogen van de stadswallen, verloor het kasteel zijn functie als verdedigingswerk. Op 5 december 1578 werd door de Staten van Holland het besluit genomen om het kasteel te ontmantelen. Hiervoor werden de noordelijke muren en torens, mogelijk ten tijde van Sonoy gesloopt.*)
In ieder geval ging de sloop van de noordelijke muren en torens (de zijde van het slot, die naar de stad was toegekeerd) gepaard met veel baldadigheid en verwaarlozing, waarbij zowel Sonoy als van Rijswijk verantwoordelijk werden gesteld. In een verzoekschrift, waarop de Staten van Holland in 1608 met een beschikking kwam, beklaagden de burgemeesters zich over de sloop en de gevolgen van de leegstand na 1606:

"...tumultuoselijck te samen lopende eenige toorens ende middelmuyren van [het kasteel] responderende opte stadt, omver te halen, zoodat het slot sedert niet anders was, dan een open huizinge sonder enige sterkte.."

"..dat het gebouw bijna twee jaren lang leeg en onbewoond staat. Dat in dien tijd, zoo door onweder als bij geboufte, groote schade daer aen gedaen is, in glasen vensters, deuren, aen den dack ende andersints, ende meerder een oude ruyne dan een bequame woninge gelijck is, jae geschapen geheellijcken ter vervallen. Immers sal sonder groote costen nyet weder bequaem gemaect connen werden, omme eerlijck te bewonen, nyet tegenstaande binnen drie jaren omtrent acht hondert guldens, op eene tijt teffens, daer aen te costen geleyt sijn geweest. Ende consideren
[burgemeesters] indient vergaet, dattet jammer soude sijn alsoo t'een antiquiteyt ofte oudt huys is.."

In 1598 werden enige herstelwerkzaamheden verricht onder leiding van Gelle Adriaens Wijnes, dijkgraaf van de Vier Noorder Koggen. Hij gaf 122 pond, 1 schelling en 9 denariën uit aan de herstellingen in de functie van 'fabrieksmeester van des grafelijkheids huis te Medemblik'.

*)Opmerking auteur:
Hier kom ik een aantal tegenstrijdigheden tegen. In de meeste literatuur wordt vermeld, dat de ontmanteling in 1578 plaatsvond. Als dit het geval zou zijn, had Sonoy en van Rijswijk niets met de ontmanteling van doen, maar waarschijnlijk wel met de leegstand en de verwaarlozing ten gevolge daarvan. Indien de afbraak van het gedeelte van het kasteel, dat naar de stad was toegekeerd in 1578 reeds had plaatsgevonden, dan had de tekenaar bij het maken van de schets; een voorstelling van de situatie in 1588, waarop het kasteel nog in volle omvang te zien is, mogelijk gebruik gemaakt van een ouder voorbeeld. Voorlopig houd de auteur zich aan het volgende: toestemming voor de ontmanteling in 1578. Daadwerkelijke ontmanteling ergens tussen 1588 en 1599, gevolgd door tumult en sloop, na leegstand in 1606.


Geraadpleegde bronnen en literatuur:
(Lit. 3, D. Kransberg, H. Mils)
(Lit. 20, S.B.J. Zilverberg)
(Lit. 33b, H. Schoorl)
(Lit. 47, G. Ros-de Korte)
(Lit. 91, West-Fries Archief/Bernd Ooijevaar 2006)

[Naar boven]         [Vorige][Kaart][Volgende] [Home]
(Onderstaande link breekt aktieve frames!)
[Huidige pagina]